Manja slova Veća slova RSS

Osnivački ugovori i njihove izmjene

Osnivačkim ugovorima se definišu ciljevi i ovlašćenja Evropskih zajednica i Unije kao i način ostvarivanja tih ciljeva. U tu svrhu uspostavljene su evropske institucije, čije se ingerencije i međusobni odnos takođe uređuju Ugovorima. Ugovori predviđaju i pravne instrumente kojima se uređuju pitanja i postupci u kojima se odluke donose.

Po svom nastanku, a i načinu mijenjanja, Ugovor je instrument međunarodnog prava. Njegove se izmjene dogovaraju na međuvladinoj konferenciji na kojoj učestvuju sve države članice, a stupaju na snagu tek kada ih sve države članice ratifikuju u skladu s procedurama propisanim internim ustavnim normama. Sastavni dio Osnivačkog ugovora čine i brojni aneksi, protokoli i deklaracije.

Osnivački ugovori su:

  • Ugovor o Evropskoj zajednici za ugalj i čelik,
  • Ugovor o Evropskoj ekonomskoj zajednici,
  • Ugovor o Evropskoj zajednici za atomsku energiju,
  • Ugovor o Evropskoj uniji

Početni ugovori i njihove bitne izmjene:

  • Pariski ugovor o Evropskoj zajednici za ugalj i čelik - konsolidovana verzija (stupio na snagu u julu 1952. a prestao važiti u julu 2002.)
  • Rimski ugovor o Evropskoj ekonomskoj zajednici - konsolidovana verzija (stupio na snagu 1. januara 1958.)
  • Rimski ugovor o Evropskoj zajednici za atomsku energiju - konsolidovana verzija (stupio na snagu 1. januara 1958.)
  • Jedinstveni evropski akt (stupio na snagu 1. jula 1987.)
  • Ugovor iz Mastrihta (stupio na snagu 1. novembra 1993.; uspostavio Evropsku uniju)
  • Ugovor iz Amsterdama (stupio na snagu 1. maja 1999.)
  • Ugovor iz Nice (stupio na snagu 1. februara 2003.)
  • Lisabonski ugovor (stupio na snagu 1. decembra 2009.)

Svi Ugovori o pristupanju EZ/EU:

  • S Danskom, Irskom i Velikom Britanijom (1973.)
  • S Grčkom (1981.)
  • S Portugalijom i Španijom (1986.)
  • S Austrijom, Finskom i Švedskom (1995.)
  • S Kiprom, Češkom, Estonijom, Letonijom, Litvanijom, Mađarskom, Maltom, Poljskom, Slovačkom i Slovenijom (2004.)
  • S Bugarskom i Rumunijom (2007.)

Pariskim ugovorom iz 1951. osnovana je Evropska zajednica za ugalj i čelik čije su potpisnice, dakle države saosnivači i prve članice, bile Francuska, Njemačka, Italija, Belgija, Holandija i Luksemburg.

Rimskim ugovorima iz 1957. osnovane su dvije nove zajednice, i to Evropska zajednica za atomsku energiju (EURATOM) i Evropska ekonomska zajednica. Od posebnog je značaja osnivanje Evropske ekonomske zajednice, kojom se dotadašnja saradnja na području uglja i čelika znatno proširila, i to prije svega uspostavljanjem zajedničkog tržišta, koje počiva na slobodnom kretanju ljudi, roba, usluga i kapitala.

Ugovorom o Evropskoj uniji / Ugovorom iz Maastrichta (potpisan 1992. i stupio na snagu 1993.) države članice uspostavile su Evropsku uniju i time ujedno označile novu etapu integrisanja, uspostavljajući sve čvršću uniju naroda Evrope, sa sve izraženijom ulogom građana. Ovim Ugovorom postavljeni su ciljevi ekonomske i monetarne unije, jedinstvene valute, zajedničke vanjske i bezjednosne politike, a zatim i odbrane, uvođenje državljanstva Unije, uske saradnje u pravosuđu i unutrašnjim poslovima. Ugovorom o Evropskoj uniji kreirana je struktura Evropske unije u obliku „hrama” s tri stuba: Evropske zajednice, Zajednička vanjska i bezbjednosna politikaSaradnja u području pravosuđa i unutrašnjih poslova.

Izraz Evropska zajednica upotrebljavao se za cijelu integraciju do stupanja na snagu Ugovora o Evropskoj uniji. Pod tim terminom podrazumijevale su se tri zajednice utemeljene Pariskim i Rimskim ugovorima. Evropske zajednice je pravilno ime za Zajednicu, koja je obuhvatala: Evropsku zajednicu za ugalj i čelik, Evropsku ekonomsku zajednicu i Evropsku zajednicu za atomsku energiju. U službenom govoru Evropske unije nakon 1967, pomenute tri zajednice skraćeno se nazivaju Zajednica. Evropska zajednica za ugalj i čelik prestala je postojati 23. jula 2002, jer je ugovor o njenom osnivanju bio sklopljen na 50 godina.

Zajednička vanjska i bezbjednosna politika ustanovljena je Ugovorom o Evropskoj uniji i predstavlja nastavak prijašnje Evropske političke saradnje. Ona pruža i okvir za zajedničku politiku u području odbrane. Odluke u području Zajedničke vanjske i bezbjednosne politike donose se jednoglasno, tačnije bez glasa protiv, u Savjetu Evropske unije, odnosno Evropskom savjetu, a ciljevi se postižu putem specifičnih instrumenata: zajedničkih akcija, zajedničkih stavova i zajedničkih strategija.

Saradnja u području pravosuđa i unutrašnjih poslova ostvaruje se u sledećim područjima: problemi imigracije i azila, trgovina drogom, međunarodne pronevjere, saradnja sudova u građanskim sporovima, carinska saradnja i saradnja između policija zemalja članica, borba protiv ilegalnog useljavanja, kao i odnosi država članica s trećim zemljama.

Ugovor iz Amsterdama rezultat je rada međuvladine konferencije započete u Torinu 1996. godine. Ministri vanjskih poslova zemalja članica potpisali su ga u oktobru 1997, a stupio je na snagu u maju 1999. godine. Najvažnije izmjene uvedene Ugovorom iz Amsterdama su: jačanje uloge Evropskog parlamenta (veći broj odluka koje se donose postupkom saodlučivanja), uvođenje fleksibilnosti, mogućnost suspenzije države članice iz postupka donošenja odluka, prenošenje dijela odredaba koje se odnose na Saradnju u području pravosuđa i unutrašnjih poslova (III stub) u I stub EU (vizni režim, azil, sudska saradnja u civilnim pitanjima), uvrštavanje Šengenskog sporazuma u Ugovor, izmjene odredaba o Zajedničkoj vanjskoj i bezbjednosnoj politici, uključivanje socijalnog protokola u tekst Ugovora kao i isticanje borbe za većom zaposlenošću kao cilja Unije.

Ugovor iz Nice je usaglašen na sastanku Evropskog savjeta u Nici od 7. do 11. decembra 2000, potpisan je 26. februara 2001, a stupio na snagu 1. februara 2003. godine. Sadrži izmjene Ugovora o EU i Ugovora o EZ, uz sedam aneksa koji se odnose na: Protokol o proširenju EU, Deklaraciju o proširenju EU, Deklaraciju o kvalifikovanoj većini i blokirajućoj manjini u kontekstu proširenja, kao i Deklaraciju o mjestu održavanja ES, Deklaraciju o budućnosti Unije, Protokol o statutu Evropskog suda, izmjene Protokola o privilegijima i imunitetima, Nacrt Protokola o finansijskim posljedicama isteka Ugovora o osnivanju Evropske zajednice za ugalj i čelik (Ugovor o EZUČ) i uspostavljanju i vođenju istraživačkog fonda za ugalj i čelik. Najvažnije odredbe Ugovora iz Nice odnose se na sastav institucija, način odlučivanja u Savjetu (neka pitanja iz područja za koje je ranije bilo predviđeno jednoglasno odlučivanje sada zahtijevaju donošenje odluke kvalifikovanom većinom), uspostaljanje Eurojust-a tj. tijela za borbu protiv kriminala, razvoj pojačane saradnje koja mora uključivati najmanje osam država i biti otvorena ostalim državama članicama. Pojačana saradnja ne smije stvarati prepreke ili diskriminaciju u trgovini među članicama ili ugroziti konkurenciju.

Ustavni ugovor

U februaru 2002. godine Evropska unija je sazvala Međuvladinu konvenciju čiji je zadatak bio da razmotri treba li Uniji Ustav. Konvencija je tokom jednoipogodišnjeg rada izradila prijedlog Ustava koji je sadržavao nacrt novog funkcionisanja institucija Unije. Nakon brojnih kompromisnih rješenja tekst prijedloga Ustavnog ugovora s više od 300 stranica bio je završen u junu 2004. godine. Predstavnici država članica Evropske unije (predsjednici država i vlada) potpisali su u Rimu 29. oktobra iste godine Ustavni ugovor (engl. the Constitution for Europe.)

Proces ratifikacije u državama članicama započeo je u novembru 2004, a Evropski parlament ga je potvrdio u januaru 2005. godine. Ustav, kao i dotadašnji temeljni ugovori na osnovu kojih je Unija funkcionisala, sadržavao je pravila koja su utvrđivala raspodjelu ovlašćenja između država članica i Unije, kao i između institucija Unije. Ustavom je trebalo ustanoviti i pravni subjektivitet Unije koji bi omogućio da Unija djeluje na međunarodnom nivou u ime država članica.

Ustavom se željela povećati efikasnost rada evropskih institucija i pojednostaviti proces donošenja odluka u Uniji koja je tada okupljala 25 država članica. Promjene predviđene u tekstu Ustava donijele bi novu metodu ponderisanja glasova država članica u Savjetu ministara, a bilo je predviđeno da se o većem broju područja zajedničkih politika Unije odlučuje kvalifikovanom većinom. Bilo je predviđeno da Ustav uključuje i sporazum o maksimalnoj veličini i sastavu Evropske komisije, rotirajuće predsjedništvo EU zamjeni uvođenjem dužnosti predsjednika Evropskog savjeta i ustanovi institucija ministra vanjskih poslova Evropske unije.

Ustavni ugovor trebao je da stupi na snagu pošto ga ratifikuju sve države članice u skladu sa svojim nacionalnim procedurama. Nakon negativnih ishoda francuskog i holandskog referenduma, Ustavni ugovor je odbačen, a pregovori o ustrojstvu i ovlašćenjima Evropske unije među njenim državama članicama su nastavljeni.

Lisabonski ugovor

Nakon odbijanja Ustavnog ugovora na referendumima u Francuskoj i Holandiji, na Međuvladinoj konvenciji održanoj u Lisabonu u junu 2007. godine predložen je novi, jedinstveni institucionalni okvir. Novi institucionalni okvir prihvaćen je 13. decembra 2007. godine od strane čelnika država članica Evropske unije, a poslije ratifikacije u 25 država članica i nakon ponovljenog referenduma u Irskoj u oktobru 2009. godine i konačnog potpisivanja od strane Češkog predsjednika, Lisabonski ugovor je 1. decembra 2009. godine stupio na snagu. Takođe, smanjen je broj područja u kojima se odluke donose jednoglasno, a povećan broj područja u kojima se odluke donose kvalifikovanom, odnosno dvotrećinskom većinom.

Takođe, njime je ukinuta tzv. struktura hrama i uvodi se jedinstvena institucionalna struktura, što znači da se uvode različiti nivoi ograničenja ovlašćenja Evropske unije. Po prvi put Evropska unija dobija pravni subjektivitet, čime je dobila mogućnost sklapanja međunarodnih ugovora i članstva u međunarodnim organizacijama. Lisabonski ugovor otvorio je i mogućnost za izlazak članica iz Unije.

Zbog potreba za jačanjem vanjsko političke uloge djelotvornijim vođenjem Evropske unije, kreirane su dvije nove pozicije (Visoki predstavnik za vanjske odnose i bezbjednosnu politiku i predsjednik Evropskog savjeta), dok je Evropski savjet službeno postao jedna od osnovnih institucija Evropske unije.

Lisabonski ugovor će doprinijeti razvoju demokratije, efikasnosti i transparentnosti Unije. Takođe, Ugovor će olakšati proces donošenja odluka i stvoriće veću ravnotežu između institucija Unije.