Manja slova Veća slova RSS

Proces stabilizacije i pridruživanja

Istorija PSP-a

Evropska unija je tokom devedesetih godina nastojala da pronađe odgovarajuću dugoročnu spoljnopolitičku strategiju za razvijanje političkih, ekonomskih i institucionalnih odnosa s državama Jugoistočne Europe.

U maju 1999. godine Evropska komisija je predložila usvajanje dugoročne politike Evropske unije za države regiona koje dotad nisu bile uključene u neki drugi mehanizam institucionalizacije odnosa s EU (Republiku Albaniju, Bosnu i Hercegovinu, Republiku Hrvatsku, Republiku Makedoniju i Saveznu Republiku Jugoslaviju), pod nazivom Proces stabilizacije i pridruživanja za Jugoistočnu Evropu (PSP), kojom se mijenja, odnosno produbljuje i nadopunjuje, dotadašnja politika prema tom dijelu Evrope. Nova politika, kao vrhunac u institucionalnom približavanju Evropskoj uniji, predviđa zaključivanje sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju, kojim države stiču status pridružene članice Evropske unije, status identičan onom koji su prijašnje države kandidati za punopravno članstvo u EU stekle stupanjem na snagu njihovih sporazuma o pridruživanju. Uz ostvarenu mogućnost napredovanja prema članstvu u EU, ova nova vrsta ugovornog odnosa s EU ima za cilj stabilizaciju država Jugoistočne Evrope putem:

  1. njihovog pridruživanja evropskoj integraciji,
  2. razvoja postojećih ekonomskih i trgovinskih odnosa s EU i između tih država,
  3. povećane pomoći za demokratizaciju, razvoj civilnog društva, obrazovanje i izgradnju institucija,
  4. korištenja mogućnosti za saradnju u raznim područjima, uključujući pravosuđe i unutrašnje poslove, i
  5. razvoja političkog dijaloga, uključujući politički dijalog na regionalnoj osnovi.

S obzirom na velike razlike između pojedinih država, predviđeno je da sporazumi o stabilizaciji i pridruživanju, uprkos identičnoj osnovnoj strukturi, budu vrlo precizno prilagođeni političkim, ekonomskim i drugim okolnostima u svakoj pojedinoj zemlji.

Na sastanku Evropskog savjeta u Kelnu, od 3. do 4. juna 1999. godine, potvrđena je spremnost Evropske unije za pružanje ohrabrenja državama Jugoistočne Evrope za potpunu integraciju u njene strukture i članstvo u EU na osnovu Ugovora o Evropskoj uniji i ispunjavanja kriterijuma utvrđenih na Evropskom savjetu u Kopenhagenu u junu 1993. godine i Evropskom savjetu u Madridu 1995. godine. Evropski savjet je na sastanku u Santa Maria da Feiri, od 19. do 20. juna 2000. godine, otišao i korak dalje zaključivši da su sve države uključene u Proces stabilizacije i pridruživanja potencijalni kandidati za članstvo u EU, kao i da je cilj EU što potpunija integracija država Jugoistočne Evrope u političku i ekonomsku maticu Evrope.

Na Zagrebačkom sastanku na vrhu, održanom 24. novembra 2000. godine, na kome su se okupili predsjednici država ili vlada članica EU i država obuhvaćenih PSP-om, zajednički je potvrđeno da je PSP put koji vodi prema članstvu u Evropskoj uniji.

Evropski savjet je usvojio „Solunski program za Zapadni Balkan: Kretanje prema Evropskoj integraciji“ (Solunska agenda), u Solunu 21. juna 2003, kojim je predviđeno uvođenje čitavog niza novih instrumenata i oblika saradnje između EU i PSP država zasnovanih na instrumentima i iskustvima iz procesa proširenja.

Proces stabilizacije i pridruživanja od samog početka je imao za cilj da bude instrument koji će državama iz regiona pomoći da izgrade i održe stabilne demokratske institucije, osigura vladavinu prava i stvori održive, otvorene i napredne ekonomije. PSP je i bilateralni i regionalni proces, koji uspostavlja veze između svake pojedine države i EU i podstiče regionalnu saradnju među državama PSP-a, ali i njihovu saradnju sa susjedima. Posebnu ulogu u tome ima i Pakt o stabilnosti za Jugoistočnu Evropu, kao pomoćni i dopunski mehanizam za stabilnost regiona. To se posebno ogleda kroz pojačane kontakte i redovne konsultacije Evropskog savjeta, Pakta o stabilnosti i država regiona. PSP ima fleksibilne instrumente, prilagodljive potrebama i posebnim uslovima svake zemlje, kako bi se omogućio napredak brzinom usklađenom sa sposobnostima pojedine zemlje da ispuni predviđene obaveze.

Osnovna obilježja PSP-a

Jednaki uslovi za sve - Sve države PSP-a moraju ispuniti iste uslove ako se žele približavati Evropskoj uniji. Radi se o postojanju stabilnih demokratskih institucija, vladavini prava, poštovanju i zaštiti ljudskih prava, poštovanju i zaštiti prava manjina, regionalnoj saradnji i izgradnji tržišne ekonomije. Uz to, Republika Hrvatska, Bosna i Hercegovina i Srbija i Crna Gora moraju ispuniti i obaveze preuzete Dejtonskim, odnosno Erdutskim sporazumima, kao i odlukama Savjeta za sprovođenje mira (engl. Peace Implementation Council - PIC).

Jasna perspektiva članstva u EU - U završnom dokumentu Solunskog sastanka na vrhu u junu 2003. godine jasno je naglašena perspektiva punopravnog članstva za države Zapadnog Balkana i njihova intenzivnija saradnja s EU, kako bi se i u konkretnom smislu približili Proces stabilizacije i pridruživanja i proces pristupanja EU. Osnovan je multilateralni forum i uveden institut tzv. Evropskih partnerstava (dokumenata koja identifikujuju područja u kojima svaka pojedina država mora uložiti dodatne napore i sprovoditi reforme). Solunskom agendom otvorena je mogućnost saradnje EU i država PSP-a na području Zajedničke vanjske i bezbjednosne politike, tako da se PSP države od tada pozivaju na pridruživanje zajedničkim izjavama i stavovima EU u okviru te politike.

Putem PSP-a EU podstiče države regiona, kao potencijalne kandidate, da nastave s napretkom u jačanju međusobnih odnosa u najrazličitijim područjima, od trgovine i investicija, preko infrastrukture, do povratka izbjeglica i borbe protiv organizovanog kriminala.

Individualni pristup - Brzina kojom se pojedina država kreće kroz različite faze PSP-a zavisi od sposobnosti svake države da preuzme i ispuni obaveze koje proizlaze iz sve bližeg pridruživanja EU. Svaka zemlja napreduje prema EU brzinom svoje sopstvene, individualne uspješnosti u ispunjavanju postavljenih uslova. Činjenica da neka država ne ispunjava postavljene uslove ne utiče na položaj drugih država.

Veliki značaj regionalne saradnje - U okviru PSP-a izrazita pažnja posvećena je regionalnoj saradnji. Dokumenti EU ističu kako regionalna saradnja nema za cilj jačanje ili ponovno stvaranje jedinstvenog prostora na području Jugoistočne Evrope. Upravo suprotno, PSP vidi saradnju sa susjedima kao podsticaj za dalji razvoj i pomoć zemlji da razvije radne metode i praksu koje su integralni dio EU članstva. Proces stabilizacije i pridruživanja stvara čvrste veze između svake države i EU i istovremeno snažno ohrabruje saradnju između država PSP-a, kao i saradnju s njihovim susjedima.

Evropska unija pažljivo prati i analizira tok Procesa stabilizacije i pridruživanja, kako bi mogla objektivno procijeniti njegove efekte i državama davati preporuke koje će im omogućiti da što brže napreduju u ispunjavanju uslova za približavanje evropskim kriterijumima i standardima.

Solunska agenda

Zajedničkim usvajanjem Deklaracije, sve države su ujedno prihvatile i sadržaj dokumenta pod nazivom Solunski program za Zapadni Balkan: Kretanje prema Evropskoj integraciji (engl. Thessaloniki Agenda for the Western Balkans: Moving towards European integration) i obavezale se na njegovo sprovođenje. Ovaj program predviđa uvođenje čitavog niza novih instrumenata i oblika saradnje između EU i PSP država, zasnovanih na instrumentima i iskustvima iz procesa proširenja, ali uz određene uslove. Istovremeno, neke instrumente Procesa stabilizacije i pridruživanja koji su dosada bili rezervisani samo za naprednije države čini dostupnim svima.

Evropsko partnerstvo – Srednjeročno najznačajniji novi instrument, zasnovan je na iskustvima Pristupnog partnerstva (engl. Accession Partnership) s državama kandidatima. Radi se o dokumentu kojim se individualno za svaku državu utvrđuju njeni kratkoročni i srednjeročni zadaci, ciljevi i prioriteti i na temelju njihovog izvršavanja se procjenjuje i napredak pojedine države. Prioriteti u Partnerstvu se utvrđuju na osnovu ocjena EK iz godišnjih Izvještaja o PSP-u, uz neformalne konsultacije s PSP državama i uzimanje u obzir kriterijuma, kopenhaških i madridskog, kao i kriterijuma specifičnih za PSP. Od PSP država očekuje se da na osnovu preporuka iz Partnerstva izrade svoje Akcione planove, koje će zatim izvršavati u predviđenim rokovima.

Saradnja u Zajedničkoj vanjskoj i bezbjednosnoj politici – PSP države će se pozivati na pridruživanje Izjavama, Zajedničkim stavovima i drugim odlukama u okviru Zajedničke vanjske i bezbjednosne politike EU. Takođe, razmotriće se pozivanje PSP-država na koordinacijske i "brifing" sastanke organizovane za države pristupnice i države kandidate u glavnim evropskim gradovima i sjedištima međunarodnih organizacija, kao i na sastanke Političkog i bezbjednosnog odbora ukoliko su na dnevnom redu teme iz područja sigurnosti i upravljanja kriznim situacijama u regionu.

Parlamentarna saradnja – Otvorena je mogućnost osnivanja Zajedničkih parlamentarnih odbora za stabilizaciju i pridruživanje Evropskog parlamenta sa svakim od parlamenta PSP-država, bez obzira na to ima li država sklopljen Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju, skraćeno SSP, (engl. Stabilisation and association agreement), odnosno da li je on stupio na snagu. Odbori za evropske integracije u parlamentima PSP država se podstiču na razvoj međusobnih kontakata na regionalnom nivou (u okviru npr. Regionalne konferencije Odbora za evropske integracije) i sugeriše se njihovo dalje proširenje u smjeru razvijanja odnosa s parlamentima država članica i Evropskog parlamenta.

Podrška u izgradnji institucija – predviđeno je jačanje tvininga (saradnje zaposlenih u tijelima državne uprave države kandidata s istim ili srodnim tijelima država članica EU) kao mehanizma za sprovođenje CARDS projekata, otvorena je tehnička pomoć putem TAIEX-a (Kancelarija tehničke pomoći za razmjenu informacija, engl. Technical Assisstance Information Exchange Office) za praćenje usklađivanja zakonodavstva u PSP državama s pravnom tekovinom Evropskih zajednica i pri sprovođenju zakonodavstva EU. Značajna pažnja posvećuje se osiguravanju stručne pomoći i iz država kandidata. U cilju jačanja sposobnosti državnih službenika u PSP državama, podržava se osnivanje regionalne škole ili instituta za više obrazovanje na području reforme javne uprave. Nivo saradnje zavisi od individualne sposobnosti svake države.

Otvaranje programa Zajednice – PSP državama će se otvoriti programi Zajednice (npr. na području obrazovanja, profesionalnog usavršavanja i energetike) u odgovarajućem vremenu i u zavisnosti od potreba i kapaciteta svake pojedine države.

Odobreno je povećanje budžeta za CARDS program u razdoblju od 2004. do 2006. u iznosu od najmanje 200 miliona eura. EU će, takođe, razmotriti dalju mobilizaciju sredstava Evropske investicione banke i dalje prilagođavanje podrške Zajednice PSP državama zavisno od njihovog procesa približavanja EU, pa je pozvala EK da u okviru rasprava o idućoj finansijskoj perspektivi (2007. - 2013.) razmotri moguću podršku PSP državama u cilju ostvarivanja održivog razvoja, u skladu sa iskustvom iz aktuelnog procesa proširenja.