Proširenje

Kriterijumi za članstvo

Od samog početka integracionog procesa u Evropi svim državama na evropskom kontinentu bila je otvorena mogućnost da zatraže članstvo u EU. Na osnovu člana 49. Ugovora o Evropskoj uniji koji uređuje to pitanje, zahtjev za članstvo može podnijeti svaka evropska država čije uređenje počiva na načelima slobode, demokratije, poštovanja ljudskih prava i temeljnih sloboda kao i vladavine prava, što je uređeno članom 6. Ugovora o EU.

Na sastanku Evropskog savjeta u Kopenhagenu u junu 1993. godine, čelnici država i vlada Evropske unije definisali su tri kriterijuma koje države kandidati moraju ispuniti prije primanja u punopravno članstvo EU. To su:

politički kriterijumi: stabilnost institucija koje osiguravaju demokratiju, vladavina prava, poštovanje ljudskih i manjinskih prava i prihvatanje političkih ciljeva Unije;

ekonomski kriterijumi: postojanje efikasne tržišne ekonomije, kao i sposobnost tržišnih subjekata da se nose s konkurentskim pritiscima i tržišnim zakonitostima unutar Unije;

pravni kriterijumi: sposobnost i obaveza usvajanja cjelokupne pravne tekovine EU i prihvatanje ciljeva političke, ekonomske i monetarne unije.

Evropski savjet u Madridu zaključio je u decembru 1995. da sprovođenje političkih, ekonomskih i pravnih reformi mora pratiti odgovarajuća administrativna struktura pa je, u skladu sa tim, navedenim kriterijumima dodao još jedan tzv. madridski kriterijum za prilagođavanje administrativne strukture. Četvrti, administrativni kriterijum, kao preduslov za članstvo, odnosi se na prilagođavanje odgovarajućih administrativnih struktura s ciljem osiguravanja uslova za postupnu i skladnu integraciju (kao što su jačanje administrativne sposobnosti, stvaranje efikasnog sistema državne uprave s ciljem osiguravanja efikasnog procesa usvajanja i sprovođenja pravne tekovine EU). To prilagođavanje je nužno kako bi se omogućila efikasna primjena i sprovođenje pravne tekovine EU.

Od podnošenja zahtjeva do punopravnog članstva

Član 49. Ugovora o Evropskoj uniji kaže da svaka evropska država koja poštuje načela iz člana 6. može podnijeti zahtjev za članstvo Savjetu EU. Savjet EU podneseni zahtjev upućuje na razmatranje Evropskom savjetu i poziva Komisiju da izradi mišljenje (tzv. avis) o spremnosti države podnosioca zahtjeva za prihvatanje i ispunjavanje uslova za članstvo. U svrhu ocjene spremnosti Evropska komisija upućuje državi podnosiocu zahtjeva upitnik s pitanjima o političkom i ekonomskom stanju države i sposobnosti preuzimanja pravne tekovine EU po pojedinim poglavljima. Državna uprava odgovora na ta pitanja i uručuje Komisiji odgovore.

Po prijemu odgovora, Evropska komisija donosi mišljenje kojim ocjenjuje stanje i mogućnosti države podnosioca zahtjeva u vezi s ispunjavanjem uslova za članstvo i preporuku u pogledu otvaranja pregovora o prijemu u članstvo EU. Svoje mišljenje i preporuku Komisija upućuje Evropskom savjetu, koji donosi konačnu odluku o odobravanju statusa kandidata državi podnosiocu zahtjeva za članstvo i o otvaranju pregovora za članstvo. U dosadašnjim evropskim integracionim procesima Komisija je samo jednom donijela negativno mišljenje i odbacila zahtjev (Turska 1989.), a jednom je Evropski savjet, uprkos negativno intoniranom mišljenju Komisije, preporučio pregovore (Grčka 1976.). Evropski savjet takođe može na osnovu pozitivnog mišljenja Komisije da dodijeli državi status kandidata, ali da početak pregovora veže sa ispunjavanjem određenih uslova.

Nakon formalnog otvaranja pregovora, slijedi faza analitičkog pregleda i ocjene usklađenosti nacionalnoga zakonodavstva države kandidata s pravnom tekovinom Evropske unije, poznatija kao skrinig. Osnovna svrha skrininga je da se utvrde postojeće razlike u svakom poglavlju pregovora između zakonodavstva države kandidata i pravne tekovine Evropske unije, s kojom je do trenutka pristupanja u članstvo potrebno uskladiti nacionalno zakonodavstvo. Na osnovu analize, od države kandidata se očekuje da pokaže hoće li moći da u cijelosti prihvati pravnu tekovinu Evropske unije u pojedinom poglavlju pregovora i uskladi uočene razlike u zakonodavstvu, ili ima namjeru da zatraži odgovarajuća prelazna razdoblja za potpuno usklađivanje i puno sprovođenje. Skrining se sprovodi posebno za svako poglavlje pregovora, a odvija se u dvije faze. Prvu fazu čini tzv. eksplanatorni skrining, na kome Komisija državama kandidatima predstavlja i tumači propise iz određenog poglavlja pravne tekovine. U drugoj fazi, tzv. bilateralni skrining koji se održava obično mjesec dana nakon prve, država kandidat predstavlja svoje zakonodavstvo iz određenog područja.

Cjelokupni postupak takvog analitičkog pregleda uobičajeno traje oko godinu dana i nakon njegovog završetka odluku o otvaranju pregovora u pojedinom poglavlju, zavisno od ocjene spremnosti države kandidata, donose države članice u okviru Savjeta Evropske unije.

Otvaranjem pregovora o pojedinom poglavlju započinje sadržajna faza pregovora, tokom koje se pregovara o uslovima pod kojima će država kandidat prihvatiti, primijeniti i sprovesti pravnu tekovinu Evropske unije u tom poglavlju, uključujući prelazna razdoblja koja država kandidat ili Evropska unija eventualno zatraži.

Sadržajni pregovori vode se na osnovu pregovaračkih stavova Evropske unije i države kandidata, donesenih nakon analitičkog pregleda usklađenosti zakonodavstva.

Nakon postizanja dogovora između Evropske unije i države kandidata o pojedinom poglavlju pregovora, uz ispunjenost preduslova za njegovo zatvaranje, ono se smatra privremeno zatvorenim.

Po završetku pregovora Evropski savjet mora jednoglasno donijeti odluku o primanju novih članica, koja mora biti potvrđena apsolutnom većinom glasova Evropskog parlamenta. Rezultati pregovora se ugrađuju u nacrt Ugovora o pristupanju. Ugovor o pristupanju usvaja se odlukom Savjeta ministara i konačnim pozitivnim mišljenjem Evropskog parlamenta. Nakon njegovog potpisivanja upućuje se u postupak usvajanja u skladu sa ustavnim odredbama države potpisnice, a u nekim državama taj postupak uključuje i održavanje referenduma o ulasku u EU. Ugovor takođe treba da potvrde (ratifikuju) sve države članice Evropske unije.

Nakon ratifikacije Ugovora o pristupanju i referenduma, ako je to potrebno, država kandidat postaje punopravna članica EU.

Talasi proširenja

Od samih početaka Evropska unija je bila otvorena za mogućnost prijema novih članica koje ispunjavaju kriterijume za članstvo, tako da se kroz istoriju Unija dosada širila u pet navrata.

Istorijat širenja EU

Od svog osnivanja EU je prošla kroz više talasa proširenja, tako da su se državama osnivačima (zemlje Beneluksa, Italija, Francuska i Njemačka), pridružile:

1973: Danska, Irska i Velika Britanija
1981: Grčka
1986: Španija i Portugal
1995: Austrija, Finska i Švedska
2004: Češka, Kipar, Estonija, Letonija, Litvanija, Mađarska, Malta, Poljska, Slovačka i Slovenija
2007: Bugarska i Rumunija
2013: Hrvatska

  • Prvo proširenje

Velika Britanija predala je zahtjev za članstvo u EZ dva puta, 1961. i 1967. godine, ali su oba pokušaja bila onemogućena vetom tadašnjeg francuskog predsjednika Šarla Degola, tako da su joj tek promjene na francuskoj političkoj sceni otvorile mogućnost ulaska u članstvo 1973. godine. Iako je i Irska zahtjev za članstvo u EZ predala još 1961. godine, budući da je istorijski gledano irska ekonomija bila usko povezana s britanskom, procijenjeno je da će njeno priključenje Zajednici biti moguće tek onda kad i Velika Britanija dobije zeleno svjetlo za ulazak u EZ. Prvim talasom proširenja 1973. godine, EZ su se priključile Velika Britanija, Irska i Danska.

  • Drugo i treće proširenje

U osamdesetim godinama EZ se proširila na mediteranske zemlje Grčku, Španiju i Portugaliju. Od početaka procesa evropske integracije jedan od kriterijuma za članstvo bilo je postojanje demokratskog političkog sistema u državi koja teži članstvu. U suprotnom, pristupanje pojedinih zemalja bilo je ponekad onemogućeno i duži niz godina, kao u slučaju Grčke. Grčka je Sporazum o pridruživanju EZ sklopila još 1961. godine, u vrijeme kada se njeno političko uređenje zasnivalo na demokratskim načelima. Međutim, promjenom režima zbog vojnog udara 1967. godine, postupak pridruživanja Grčke bio je obustavljen sve do ponovnog uspostavljanja demokratije. Službeni zahtjev za članstvo Grčka je podnijela 1975. godine, ali Evropska komisija je procijenila da je prije formalnog članstva u toj zemlji potrebno sprovesti nužne ekonomske reforme. Ipak, Evropski savjet, odnosno predsjednici država i vlada članica EZ, odlučili su, ponajprije iz političkih razloga, da započnu pregovore o članstvu, pa je konačno Grčka postala članica Zajednice 1981. godine, gotovo dvadeset godina nakon što je proces njenog pridruživanja započeo. U slučaju Španije i Portugalije, koje su izrazile interes za članstvo još 1960-ih, članstvo je ostvareno 1986. godine, nakon uspostavljanja demokratskih političkih sistema koji su zamijenili prethodne autoritarne režime, poslije savladavanja ekonomskih teškoća i nakon odluke EZ o njihovom istovremenom primanju u članstvo.

  • Četvrto proširenje

Četvrtim proširenjem 1995. godine, tada već formalno stvorenoj Evropskoj uniji pristupile su Austrija, Švedska i Finska. Budući da su ove zemlje već tada bile ekonomski stabilne, demokratski razvijene i u velikoj mjeri prilagođene zakonodavstvu EU, pregovori o njihovom članstvu protekli su relativno brzo i lako.

  • Peto proširenje

Krajem 80-tih i početkom 90-tih, po završetku Hladnog rata, došlo je do značajnog istorijskog preokreta u Evropi, pri čemu se otvorila mogućnost da se proces evropske integracije usmjeri i prema državama bivšeg istočnog bloka. Ujedinjenjem Njemačke, bivša Njemačka Demokratska Republika postala je dio EZ. Nešto više od deset godina kasnije obilježen je najveći zamah u integraciji evropskoga kontinenta, kako po broju novih članica tako i po simboličnom ukidanju podjele na evropski Istok i Zapad. Tada se, 1. maja 2004, Evropska unija proširila na deset novih članica – osam država srednje i istočne Europe (Estoniju, Litvaniju, Letoniju, Poljsku, Češku, Slovačku, Mađarsku i Sloveniju) i Maltu i Kipar. Peti talas proširenja završen je 1. Januara 2007. godine, ulaskom Rumunije i Bugarske u Evropsku uniju.